psk@kurdistan.nu
PSK PSK Bulten Komkar Komjin Roja N Wean / Yayn Ariv Link Webmaster
Deng Kurdistan
 PSK
PSK Bulten
 KOMKAR
Komjin
 Roja N
 Wean/Yayn
 Ariv
 Link
Webmaster
 
Helbesta kurd di edebyeta kurdn sovt de

Esker BOYK

Destpka sedsala bor, li welat sovty nu demezirand de, saya bi dmokirat nzkbna pirsa milety, awa ji bo gelek netewn kmjimar usa j ji bo pareke gel kurd mecaln pşdayna perwerde, and kltra netew vebn. Ev, ew para kurda bn, ku ji zulm zora mpratorya Osmany, qir-bira komkujiyn saln 1915-1920 , ji c ware kal-bavn xwe şihit bn, revyabn xerby bi rek xilas bbn. Civak hale eşrety, koery nvkoery de b. Derheqa xwendin-nivsar de gil nikarib hebya. Şr, rev-bez, xelay nexweşyan qira xelk anbn. Swxane tije zarok kurda bn. Civak li nav pirsgirkn jyanye dijwer de b.

Di v hale civak abory giran de dewleta n avaby (rewşa w j pir dijwar b) qerar qannine n qebl kirin. Nava demeke kin de dest bi kampanya dij nexwendty b, elfebn netew hatin demezirandin, gundn kurda de dibistan bi ziman d hatin vekirin, xwendexan hazirkirina kadirn xwexaty vebn, weşena pirtkan bi ziman d dest p kir, şax koma nivskarn Kurd li rex yektya nivskarn Ermenstan veb. Weşena rojnema RYA TEZE ocaxn perwerde andye netewye din bn bingeh ji bo pşdahatina edebyeta netewy navda usa j helbestvany.

W dem kadirn kurdan pir km bn, despk de bawark tune bn.

Di v hale dijwer de rewşenbrn ermen bi xrxwez berbir w kar bn alkarya mezin dan ku bingeha edebyeta kurd di w welat de b dann. Pay wan rewşenbran tev civakn kurdan jya bn, ziman, xeyset, erf edetn kurdan zanibn.

Efrandarn kurd e ewlin hml gnc bn, yn swxana de mezin bbn, dibistanann swxana de perwarde bbn.

Ji nivskarn kurdn sovtye ewlinin Emn Evdal, Hecy Cind, Casim Cell, Etar Şero, Ahmed Mraz, Wezt Nadir helbest nivsne weşandine, ji pey wan re Qaax Mirad, Usiv Beko hineke din tn.

Lkolna helbestn kurd yn w demye weşend nşan dide, ku pay wan efrandinaye pir di ware ziman qewl qannn helbestvany de dikulin, gelek sade pirozaykin. An pesin in, hukumdarya komnsta, dewra sovt, pşkar serokn w sazman digihnin esman, an j nelet nifir in derheqa dewrana derbasby de Her tişt dewrana y reş e, dewrana sovty ronayye, evdn feqr-belengaz hemz dike, jra bextewary tine ji zulma dewra y xilaz dike. Li ser edebyeta w dem hukum ziman helbesta ermen berbieve. Cem Etar Şero kmaya xwendevany xwe nşan dide w dikşne berbi zargotina gelr, xazma dengbjy, l nikar dengbjy efrandarya xwera bikin hm xebera xweye xwexwety bje. Ji efrandinn Ahmed Mraz Wezr Nadir bna edebyeta kurdaye kilask t, l kamilbn h nne. (Heyf, Wezr Nadir z ser dilovanya xwe pra neghand xebera xweye helbestvanyye esil bje).

Li cem Qaax Mirad siv Beko pirskn helbestvany tne xan.

Lkolna berhemn helbestvann wan salan nşan didin, ku ew dixwezin xwera rk vekin, gotina xweye xwexwety bjin l t bj şureta efrandary tr nake, fikirn syas helbest dixeniqnin wan dikşne goveka zargotin. Ji bo w helbestvann jorgot paş dest xwe avtine destann gelr

Dewsa txnka kirina helbest, kşesazy tiştn din ji zargotina gelr hildin, hinbin dikevin nava naveroka destanan wa got vekirna wan, wan dikin mecal ku fikirn xweye syas bjin, dewra y nuxsankin, li nav qelş qetn destanan de ronaya sosyalzm bivnin. Di nav wan de j dixalifin, rya xwe tev li hev dikin hza wan nagihj nave dern. Destann bi dest wan vekir qelsin, seqet in ji qmt xwey gelr pir nimz in.

Navbirya saln 1937-1955 a, ku kete navbera pşdayna and kltra kurd li welat sivt xazma Ermenistan, zyaneke giran ghand e w pvajoy. L j hebe, wan salan ji bo pşroja edebyeta kurd bingehek hate dann.

Ji niv saln 50' dsa rojn xweş seva pşdayna and kltra kurd Sovyt hatin. Dsa dest bi weşana rojnama Rya Teze, axaftinn radyoya Yervan bi ziman kurd bn, xwendinxana dersdar hazirkirin veb, Beşa Nivskarn Kurd li rex Yekrya nivskarn Ermenistan kar xwey efrandariy gumrih pşda bir, di Akadmya Ermenistan Zaniyariy, İnsttta Rohilatzany da para kurdzany veb, pirtkn kurd hatine weşendin hwd...

V car meydana karkirin vala n b, kadrn kurdaye anegor hebn.

Saln xweye efrandary de bn Heciy Cind, Emn Evdal, Ahmed Mraz, Casim Cell. Her usa j hatin gihiştine wan Qaax Mirad, Usiv Beko, Ely Ebdilrehman, Nado Maxmdov, Mroy Esed, Xall Mradov hinekn din, yn ku karn dewlet, cuda-cuda da dixebitn. Ereb Şemo ji pişt vegera ji sirgny karn xwye efrandariy xurttir kir.nivsarn xweye sal sy carke din li ber ava re derbaz kir. Pay vane pir di rya nivsara vekir de n.

Zanyar Emn Evdal di tev xebatn xweye kurdzany, zargotin, gelek helbest destan weşandin. Hjay brann ye destana wye Gulzer. Ev destana di radyoya Yrvan para axavtinn kurd de kirin radyokompozsya aly guhdara ve bi hizkirin hate qeblkirin.

Helbestvan Casim Cell gelek berevokn helbest destana weşend. Saln cuda-cuda berevokn wye Elegez, Beyt-serhatyn kurdan y evnty, Kanya d, Ocaxa min, Kilamn ya, Oda curda, Kurd Beng ap bne.

Xudan end berevokn helbestan in Qaax Mirad Usiv Beko. Di tev nivs xweye vekir xudan end berevok helbesta ne Ely Ebdlrehman.

Li ser v govek bingeh deng edebyeta esl ji py sal 60' ra hate bihstin: Şikoy Hesen, Mkayl Reşt, Frk Usiv, Simoy Şemo, Egt Şems, Rzaly, Esker Boyk, Tosn Reşt, erkez Reş, Elxan Mem, Bary Bala...

Ji van hineka bi şureta afrandaryye mezin, hineka bi xebathiz zanebn pirr rya xwe vekirin ji aly xwendevana da hatine naskirin qimetkirin.

Mkal Reşd yek ji helbestvann kurdn Soveta ber yn her navdar xwey berhemn giranbiha b. Ew zann xweye edebyet yek ji navendn zanngeha edebyeta cihan, nsttta edebyet ya ser nave Maksm Gork li bajar Moskivay hilda b. Ew psheng njentiya helbesta kurd ya kurdn soveet b. W gelek cure stln helbesta njen ya chan an nava helbesta kurd. Di helbestn xwe da texnka helbestvanya njen carna bi zanst tev crn klask zargotina gelr dikir cre- naverokeke nye xweşik dihat hnandun.

Hinek helbestn w, tev njeny, usa ketine qalib netewy, ku bne sitirann hizkir.

Sala 1961' berevokn helbestan, ya Şikoy Hesen Qlek ya Frk Usiv evkan ap bn. Weşandina van herd berevokn helbestaye ewlin, qewmandin bn li nava edebyeta kurd Sovyt de. Herd şayr j xwedday bn, wextek kin da bn hizkiry xwendevana.

Şikoy Hesen ji ry tengasyn abor der dorn neqenc de nikarib temamya qewat şureta xwe ji bo pşxistina edebyeta gel xwe bida krann. Ji py weşandina du pirtkn helbest re: Tembura kurda Merem dil kurd, lheyşt saliya xwe de ber rema Xwed. L i j hişt pirr giranbiha ne.

Berfire ye goveka efrandarya Frk siv. W mrateke pir mezin zengn ji pey xwe hiştiye. Ev berevokn wye helbesta hatine weşandin: Gula Elegez, Lrka, Usiv Nebya, Nar, Hisretdefter, ( di berevoka Bihara teze N 1), Dinya Delal (di berevoka Bahar N 6). Frk Usiv host xebera bedewty b. Ew bi helbest destann xweye delal reng rewşeke n de cre naveroka helbesta kurd, bi heq got njenya esil an nava pozya kurdaye pirqurne. Ji cr kilasik dr neket, l bi r şopa xwe ew dewlemend rengn kir, bi kurt got qesra xweye bedew li rex qesrn şayr kurdaye nemir kir. Destann wye Usiv Nebya, Xewna Mrmh, Rihana Reşo, Hisret yn din ne ku ten sertac efrandin w ne, l usa j mirov kare wana dayne li rex destann kilasikn meye here mezin.

Ew ji derca gund xwey bik, bilind b ber bi pirsgirkn cihan y here ferz, ji sadetya jyana gundya niqoy li nav felsefe aqilbendya mirovaty ya hera gure diramatk b, ji rok, kilam destann odn gelry y "hezarsal" derbaz pirsgirkn pşvayna destannn zanyarya v dewranye here kr b. Dil şayr nazik li ser her pirsgirk dikewgir, wan li nav krma agir dil xwe re, li nav hizkirin sura afrandaryye esil re derbaz dike, xwendevana re dikeve şwr, bersva pirsgirkan dide, wan dike efrandinn bedewetyye nemir dide xwendevan xwe.

Helbestvann hja xwey rya xwexaty ne Simoy Şemo, Egt Şems, Rizaly Reşt,.Sihd bo, Karln aan

Nivşn pey wan ra Esker Boyk, Tosin Reşt, erkez Reş, Elxan Mem, Bary Bala xwe ra ronayke geş, krayke anegor bineke xweş ann.

Li nava kurtenivseke wa da mecal nne wan hem kar-barn li nava wan 65-70 sala de di wer helbesta kurd de hatye kirin b gotin, qimetkirin analzkirin.

Ew mijara ne ku miqaleke wa ye, l bi deha xebatn edebyetzaniyye mezin e.

Edebyeta kurd Sovt bi cre, naverok temamya xwe şaxek edebyeta kurdaye teybet ye. Rast e li xerby hatiye efrandin, l mna xn-goşt tim li welat xwe ve girday bye.

Pvajoya pşdayna and kltra kurd li Ermenistan gumrih berdewam kir heta sal 90'. Ry pşdahatina qewatn miletye şovnst, hilweşna qeyd Sovt, avay and kltra kurdaye li wur j hilweşiya.

28.06.2011

 
   
Deng Kurdistan 2011