Kürtler
1514’te Osmanli devleti ile Iran arasinda yasanan Kürdistan’i ele geçirme mücadelesinde Yavuz Sultan Selim Kürt mirlikleriyle anlasma yoluna gitti. Idris Bitlisi araciligiyla Kürt mirleriyle yaptigi görüsmelerden sonra onlarin kendi cografyalarindaki egemenliklerini kabul etti. Buna göre Kürt mirleri kendi topraklarini yönetecek, kendi adlarina hutbe okutabilecek, para bastirabilecek, bunun karsiliginda ise savas zamanlarinda Osmanli ordusuna destek vereceklerdi. 1679’da Kasr-i Sirin Antlasmasi’yla ise Kürdistan Osmanli devleti ile Iran arasinda paylasilacakti.
1. Mahmut ile birlikte merkezi güçlendirme politikalari geregi Osmanli yönetiminin Kürt mirliklerini tasfiye etmesiyle Kürt toplumu asiretlere bölündü. Devletin asiretler arasinda uyguladigi böl ve yönet politikasiyla birlikte devletle isbirligi yapmayan Kürtlere yönelik baski ve siddet artti.
2. Abdülhamit döneminde Kürt asiretlerinden olusturulan Hamidiye Alaylari süvari birlikleri subaylar tarafindan egitildi, asiret reislerine rütbe verilerek maasa baglandi. Bu alaylar Ermenilere karsi kullanildi. Böylece iki halk dinsel karsitlik üzerinden birbirlerine kirdirilmis oldu.
Kürtler 1915 Ermeni katliamina uzak durmaya gayret gösterdiler. Ermeni Tasnak Partisi de 1926-1930 yillari arasinda meydana gelen ve Kürtlerin tarihinde önemli bir yer tutan Agri Ulusal Baskaldirisi’na destek verdi.
1. Dünya Savasi’nin basladigi yillarda Osmanli halklarinin çogu ulusal devletlerini kurarken Kürtler, Türklerle birlikte hareket etmeyi tercih ettiler. Nitekim Mustafa Kemal, Kürt önderlerine yazdigi mektuplarda emperyalistlere karsi Islam dini için birlikte mücadele etmek ve ortak devlet kurmak sözü verdi. 22 Ekim 1919 tarihli Amasya Protokollerinden ikincisi Kürtlerin irki ve içtimai hukuklarini kabul ediyordu. Nitekim 24 maddelik 1921 Anayasa’sinin 12 maddesi özerklik düzenlemeleriyle ilgiliydi. Uygulanamadan 1924 Anayasa’si ile kati bir merkeziyetçilige geçildi.
Ismet Inönü, Lozan’da bagimsiz bir Kürt devletinin kurulmasini savunan Ingilizlere karsi ortak devlet teziyle karsi çikiyor, kurulacak Kürt devletinin bir sömürge olacagini, soylu Kürt halkinin bunu asla kabul etmeyecegini belirtiyordu.
Lozan’da Kürtlerin kaderleriyle ilgili tartisma devam ederken Mustafa Kemal’in önerisiyle Kürdistan mebuslari ulusal kiyafetleriyle Meclis’e gelip, Lozan’a bir telgraf çekme karari aldilar. Telgrafta ortak meclis ve ortak devlet vurgusuyla ayri bir Kürt devletinin kurulmasina karsi olduklarini belirttiler.
Lozan Antlasmasi’nin imzalanmasi ve yeni devletin taninmasiyla birlikte rejim, Lozan’da sunduklari gerekçelere tamamen aksi yönde davranarak vaatlerinden vazgeçti. Bununla birlikte inkâra dayali olarak Kürt varliginin her alanda yok edilmesi temel politika hâline geldi. Lozan’a telgraf çeken Kürt mebuslariIstiklal Mahkemesi’nde yargilanip cezalandirildilar.
Ortadogu’nun en kadim halklarindan birisi olan ve Türklerle kader birligi ve duygu ortakligi yasamis olan Kürtlerin Cumhuriyet kurulurken kandirilmis olmalarinin ötesinde, gayriinsani uygulamalarla inkâra, imhaya, tenkil ve tehcire tabi tutuldugunu bilmek gerekir. 1919-1938 yillari arasindaki 19 yillik sürede defalarca kalkisilan silahli baskaldirilar bunun göstergesi. Çok partili siyasi hayata geçildikten sonra da bu politikalarda bir degisiklik olmadi. 1980-1983 arasi özellikle Diyarbakir gözalti merkezleri ve cezaevinde yasananlar artik biliniyor.
Cumhuriyet rejimi, gerçek bir cumhuriyetin temeli olan esit yurttasligi dislayarak, tekçi ve ötekilestirici ideolojisiyle Kürtlerle birlikte Alevileri, Gayrimüslimleri, dindar Müslümanlari da magdur etti. Ancak kendi topraklarinda egemenlik hakkini kullanarak kadim bir halk olarak yasayan Kürtlerin haklarini teslim etmek için çok geç kalindi.
Tarihsel bir mücadelenin içinden çikip gelen Kürtler, bugün kendi magduriyetlerinin disina çikarak tüm magdur kesimler için empati yapip, çözümü Türkiye’nin demokratiklestirilmesinde görüyorlarsa, duygu beraberligi ve biz duygusuyla hareket ettiklerini gösteriyorlarsa bunu Türkiye’nin bir sansi olarak degerlendirmek ve Kürtlere tesekkür etmek gerekir.
———————————————
Taraf-10 Mart
Ümit KARDAS