SÊX MEHDÎ
Kêrîyekî pezê me yê kavir hebû bavê min payîzê ev pez ji mexelên Serevdînê dibir bajarê Edeneyê da difrot. Wê waxtê da min heyanê pola çar ya mekteba ewil xwendî bû û lewra dikarîbûm hesab ‘ kitabê wê pezê çêbikim. Bavê min ji min re got; lawê min tu jî tev min were ji min re bibe alîkar di çêkirina hesabê pezê celebê da. Ez tev bavê xwe wê payizê çûm bajarê Edeneyê. Di wê zemanê da tucarên pezê celeb hemû xelkê welatê me bûn û wan pezên xwe payîzê heyva îlonê da ji mexelên çîya dianîn xwar û bi tirenê dibirin bajarê Edeneyê da difrotin qesaban. Îcar qesab jî perên wan tucaran pêsîn nedidan, lewra xwedîyê kêrîyê pezê celeb mecbûr di otelan da qasê panzdeh, bîst rojan li ser ev peran diman. Tucarên welatê me jî hemû di otêla Îboyê Cindo xelkê gundê Wer bi girêdayê qezayê Paloyê, Yenî Îstanbul Otelî yê da diman. Ber derîyê otêlêda jî hewsekî ser vekirî û gelekî mezin hebû, ev tucaran li wir ser kursîyên piçûk da rûdinistin û domîna, daxme dileyîstin, an jî qala pezê xelkê dikirin, digotin pezê felankesê ewqas kgr derketîye felan. Wan wusa ser ev kursîyan de rûdinistin û çaya xwe vedixwarin heyanê bû êvar. Ji wan du kesan domîna dilîstin û bîst kesan jî ser ev masayê da kom dibûn, sêyra wan dikirin. Piranîya wan merivan sal mezin û giregirên welatê me bûn, merivên xanedan û dewlemend, xwedîyê mal û milk bûn. Merivê maqûl yê xelkê me bûn, wusa qasê heyvekî li wê otêlêda ji bona pereyên pezê xwe dipan.Gava wan perên kêrîyê pezê xwe ji qesaban digirt, bi tirenê vedigerîyan diçûn malên xwe.
Di rojekî da tucar wanê hewsa otêlêda li ser kursîyan rûnistinê çayên xwe vedixwin, min dît wanê dibêjin Sêx Mehdî birayê Sêx Seîd hat. Min bi xwe heyanê ev rojê Sêx Mehdî nedîtîbû. Merivekî êxtîyar, zeyif, cil û bergên wî jî ji meriv re ecêb dihatin, sexsekî ne weka herkesê bû. Hemû tucar ber wî da rabûn ser lingan û ev hat li ser kursîyekî da rûnist. Wan silav dan hevdû û halên hevdû pirskirin, dûre bavê min û Sêx Mehdî qala zemanê berê kirin, cemeat jî guhdarîya wan dikir. Di wê demê da Sêx Mehdî ji min nêrîya û ji bavê min pirs kir got; ew lawê kîye? Bavê min jî vegerîya jê re got; Sêxê min, ew koleyê te ye. Sêx ez ramûsam û halê min pirs kir û min jî destê wî maç kir. Sêx bavê min re got; ger îsê birarzê min tuneye bira tevî min were ez diçim nava sûkê qerebalixe êxtîyarim tenê nikarim bigerim, bira ew ji min re bibe alîkar. Bavê min Sêx re got; karekî wî tuneye, ew bin emrê tedaye. Pistî ev qiseyên bavê min, Sêx dihat hewsa otelê û min digirt em diçûn nav sûka bajarê Edeneyê da digerîyan. Sûka bajarê jî gelekî qerebalix bû, gava em li ser caddê da digerîyan çavên min tim li ser Sêx Mehdî yê da bûn. Li ser rê da sikla çûyîna wî ji meriv re gelekî xerîb dihat, li vir û wir alîyê xwe, li jor û jêrê xwe dinêrîya û wusa di ser rê da diçû. Li ser rê da destekî, an jî pîya jinekî destê wî, an jî pîyê wî biketa dengê xwe nedikir, lê gava destê mêrekî destê wî biketa, destê xwe kas dikir û digot; ev berazê ez heram kirim. Li ser caddê da wî li ku dermanxane ‘ eczexane bidîta diçû diket hundûrê û ez jî tev wî diçûm. Li wir wî navê dermanekî ‘ îlacekî ji eczexanecîyê dipirsîya, wan jî ber Sêx da disekîniyan, jê re hurmet dikirin, digotin; ev derman ku hûn dipirsin cem me da tune. Tabî ez wê waxtê da zaro bûm û ev hereketên Sêx ji min re gelekî xerîb dihatin. Hîn caran min lewra bi xwe xwe dipirsî, ev Sêx dîne, çîye?
Sêx Mehdî qet nedixwast bi Tirkî qise bike, wî her waxtê da bi Zazakî, an jî bi Kurmancî qise dikir. Heta tucarekî hebû ji gundê Piskulanê girêdayî bi qezayê Palo yê Mehmet Yildiz bû navê wî, ez jî Zaza bû. Tucarên welatê me ji wî re digotin Yildiz, wusa banê wî dikirin, Yildiz hat, Yildiz çû. Lê Sêx Mehdî jê ra digot; Astare, tenê jê re digot; Astare, navê wî yê Mehmet jî nedigot. Herweha ji esîra Bêrtî tucar Abdullah Kantoz hebû, Sêx Mehdî ji wî re jî gelekî hez dikir û ji wî re jî digot; Xwîntoz. Di wê waxtê da gava ez û Sêx em sûka bajarê Edeneyê da digerîyan, wî ez fêrî hîn navên kurmancî kirim. Mîsal; ji îstasyona tirenê re bi Kurmancî digot; Rawestok. Navê telefonê jî bîstok bû, yê tirenê jî kakasan bû. Sêx ji min re digot, qelem û deftera xwe derxîne û min ji te ra çi got binivîsîne. Wî digot wusa binivîse: Here bîstokê, xeber bide rawestokê, kakasan hatîye, an jî nehatîye. Min jî ji cêba xwe qelem û defterê xwe derdixist û ev gotinên wî dinivisî, wî jî ev nivîsên min dinêrîya û dikenîya pê sa dibû, kêyfa wî dihat. Sêx Mehdî merivekî gelekî kurdperwer bû, di gundê Sabûnan bi girêdayê qezayê Paloyê melle Cûma hebû wî jî ji Sêx Mehdîyê gelekî hez dikir, qedir û qîmeta wî dizanî. Sêx Mehdî jî ji wê melle Cûmayê pir hez dikir, lê wî qet rojekî jî jê ra negot melle Cûma, timî digot; mella Yenî. Melle Cûmayê gundê Sabûnanê jî merivekî kurdperwer bû û heyanê roja mirinê jî wusa ma, wî tim xêr û yekitîya Kurdan dixwast. Ev melle Cûma jî tev Sêx Mehdî di zemanekî da hevaltî kirîye û Sêx ev melle jî fena xwe kirîbû welatperwer. Îcar melle Cûma jî fena Sêx Mehdî yê ji sêxan, mellan û axayan hez nedikir.
Sêx Mehdî ji Ereban hez nedikir, wî bi devê xwe ji min re got; ax dêrd Ûm! Min îtraz kir û jê re got, Sêxê min tu çira Hz. Omer re wusa dibêjî? Sêx li min nêrî û got; lawo tu dizanî bi fermana wî li Dîyarbekirê çend meriv hatine kustinê? Omer û merivên xwe li Dîyarbekirê gelekî xwîn rijandine, ez ev yeka dizanim û lewra axînê diksînim. Îcar Sêx Mehdî jî di wê waxtê da êdî bûbû kal û nexwesîya wî jî hebû. Ew ji bona nexwesîya xwe hatibû bajarê Edeneyê ku li wir here cem doktoran. Di wê zemanê da ji xelkê Sîwanê hîn kesan mala xwe anîbûn bajarê Edeneyê û li wir kar dikirin, wan kesan Sêx anîbûn mala xwe da kiribûn mêvan û ew dibirin cem doktoran. Lewra ew gelekî caran dihat hewsa otelê û ji min re digot; ( qico, wirz wi ma sên çarsû binê gurê mi est), lawo rabe em biçin çarsûyê hinekî îsê min heye. Em çûn sûka bajarê, wî ji doktorê resepta ‘ reçeteya dermanan girtîbû. Em ketin eczexaneyê wî ev reçete raya yekî kir û tilîya xwe bir ser dermanekî got; cem we da ev îlac heye? Mêrik çû ji ser refekî ra ev pakêta dermanê anî da Sêx û gelekî jî jê ra hurmet dikin. Em ji eczexaneyê derketin, min jê pirsî, Sêx te çima ev dermana dinê jî negirt? Vegerîya ji min re got, emê wan heban jî sibê ji eczexaneyekî dinê bigrin. Wusa merivekî ecayîb bû.Gava îsê wî yê eczexaneyê hebûya dihat hewsa otelê û min tev xwe dibir nav sûka bajarê da min jê re alîkarî dikir û ew dibir ber derîyê ev malê ku têda dima û vedigerîyam dihatim otelê, ji ber ku bavê min ez temî kirîbû, Sêx êxtîyarê wî tenê nehêle.
Di rojekî da tucarên welatê me wane hewsa otelê da rûnistine me dît Abdullah Kantoz û Memed Yildiz, Sêx Mehdî kirine orta xwe û hatin nav cemeatê. Di wê rojê da cemeat jî gelekî qerebalix bû. Wan silav dan tucaran û ew jî rabûn, gotin keremkin werin rûnin, lê ev çûn ser maseyekî vala de rûnistin. Îcar tucar jî ji cîhên xwe rabûn çûn ser maseya Astare û Xwîntoz ê da kom bûn. Sêx Mehdî li wir hinekî li ser bindestîya kurdan de qise kir, lê nîvîya wan tucaran rabûn çûn li ser ev maseyê. Lê Abdullah Kantoz di wê waxtê da bi eskera di derheqa kurdan de qise dikir û tev nedizanî tirs çiye. Lê hevalê wî Mehmet Yildiz merivekî sakîn bû. Ev herdû tucaran di wê waxtê da qatê çekan li xwe dikirin, qirawat girêdidan, fotêr jî didan ser xwe û wusa nav sûka bajarê Edeneyê da digerîyan. Ev herdû jî merivên qilafetlî bûn, xelkê bajarê Edeneyê ji dûrva wan dinêrîya û digotin kurd weha liserxwenin. Di wê rojê gava Sêx Mehdî di cemeatê da qise dikir, heyecanek Abdullah Kantoz girt û rabû pistî qiseyên Sêx gotinên xwe eskera got. Xwîntoz digot kalikê me Kurdan Nemrûd e. Li ser ev gotina wî hinekî tucarên din jî hêrs ketin li ser masê rabûn çûn. Xwîntoz bangê ev kesan kirîbû û gotibû; neçin, neçin eger Îbrahîm Xelîlla bavê me Kurdan e, Azar bavê wî jî pismamê Nemrûd e. Hûn ji bona çi hêrs dibin û diçin? Gava Xwîntoz ev qiseyên weha dikir, Sêx Mehdî dikenîya û pê ev gotinên wî sa dibû.
Tarîxa wê rojê rind nayê bîra min, lê divêm di sala 1964 bû Sêx Mehdî qezayê Pîran ya bajarê Dîyarbekir’ê da liqa teskîlatê ya TÎP ( Partîya Karkerên Tirkîyê ) çêkirîbû û hatibû qezayê Paloyê ku li wir jî sûbeya partîyê saz bike. Helbet kalikê wî ji xelkê Paloyê bû, heqê wî hebû ku liqê partîya xwe li wir çêke. Lê eqrebayên wî ji ber ev karê hanê jê dûr ketin. Wan digot; ev partî ji dînê me dûre, em lewra naxwazin ji Sêx Mehdî re bibin alîkar. Lê hinekî xelkê qezayê Palo yê jî destek dan Sêx û gotin, emê di qezayê xwe da liqê ev partîyê vekin. Di wê waxtê da di qezayê Paloyê da arzûhalcî ‘ dava takîpçî ji qabîleya Gomegîlê Hecî Ulucan hebû, xelk ji wê qabîleyê dikisîyan, ev xwedîyê hukûm bûn di qezayê Palo yê da. Hecî Ulucan jî herdem dijî axan, sêxan derdiket, merivekî kilafetlî li serxwe bû. Hecî Ulucan ji Sêx Mehdî re dibêje; emê liqa TÎP ê di qezayê Palo yê da vekin û ezê bibim serokê liqê. Ji bona vê yekê hîn kes tev Sêx Mehdî di ofîsa Hecî Ulucan ê da tên cem hev. Cemeat rûnistîye û Sêx Mehdî waye tev Hecî Ulucan ê qise dike. Hecî Ulucan serê xwe hinekî dirêj dike ku dengê wî bas biçe Sêx Mehdî yê, hema tam di wê demê da sofîyekî bi navê Îsmaîl satûrekî qesaban ji bêrîya xwe derdixîne û lêdide serê Hecî Ulucan ê jêdike. Sofî dixwaze satûrekî jî Sêx Mehdî bixîne, lê ev kesên din xwe davêjin ser sofîyê û nahêlin ev Sêx Mehdî bikuje. Esker tê ev kesa digrin davêjin hepsê. Xelk jê dipirse; te çira Hecî Ulucan kust? Ev dibêje; min bihîst ku wane qezayê me da partîya bêdînan çêdikin, min loma ev kust. Tabî ev mesele li welatê me da belav bû, xelkê herêma me heyanê ev rojê hadîseyekî wusa hovane nebîstîbû. Gelekî tesîrekî xirab hist ev bûyer li ser xelkê da. Îcar pistî salan min tev dostê xwe Halîs Ulucan, lawê Hecî Ulucanê qise kir ku ev jî serokê beledîye ya Kovancîyanê ya girêdayê bajarê Xarpêtê bû. Min got; Halîs ev sofî Îsmaîl çira bavê te kust, orta we da dijminatî hebû, an jî yekî ev kesa temî kirîye, çîye sebeba kustina bavê te? Wî got, ez bi xwe çûme min ev kesa di hepsê da dîtîye, miji wî pirs kir, navbera me û we da dijminatî tune, kê te temî kirîye, te çira bavê min kust? Sofî Vegerîya ji min re got; di wê demê da hisê min serê min da nebû, min xwe wenda kirîbû, ez posmanim. Di hepsê da sofî Îsmaîl xelkê gundê Hûn ê rapora dînan girt û hat berdan. Helbet ev kustina Hecî Ulucan ê bû hewadîsekî mezin di welatê me da, xelkê hîn tewatûr derxistin, gotin Hecî Ulucan dijî sêxan, mîran, axan derketîye û lomanê hatîye kustinê. Lê ev gotin jî hemû pûç û îftîra bûn, di eslê xwe da tistê weha tunebû.
Dîsa ez di sala 1965 de tev tucarên Ereb çûbûm bajarê Erzurûmê ku li wir bona wan pez û dewar bikirim û ihracê welatê wan bikim. Di rojekî da yekî ji min re got, Sêx Mehdî tev sofîyên xwe hatîye Erzurûmê, wanê Otêla Çîftçî yê da dimînin. Ez rabûm çûm wê derê ku Sêx Mehdî yê bibînim. Min dît ew wane tenista otêlê da di hewsekî piçûk da rûnistine. Min silav da cemeata wan û çûm destê Sêx Mehdî ramûsam, me halê hevdû pirskir. Min jê re got; sêxê min ji te xêre? Wî got; ez hatime li vir diçim Xinûs, li wir jî terim Tekman’ê da teskîlata TÎP ê çêdikim. Ez hinekî li cem Sêx da mam û li wir rabûm çûm qehweyekî ku hevalên min yên tucar têda dicivîyan de rûnistim. Min guh da ser gotinên wan, evana tewatûrekî derxistine dibêjin, bira tu kes neçe cem Sêx Mehdî yê, kê ku here cem wî, sofîyên wî fena ku wan Hecî Ulucan kustin wî jî bi satûrên xwe bikujin. Di nava bajarê da ev îftîra û derew hatibû belav kirinê, xelk ditirsîya ku here Sêx Mehdî bibîne. Ez pistî çend rojan careka dinê çûm cem Sêx, wî ji min re lomeyên xwe kirin, got ev çend rojin ez li virim kesekî ji eqreba û hemserîyê min nehatin ez nedîtim. Min jê re got; hal û mesela wusayê, di nav bajarê de ev tewatûr belav kirine û dibêjin, kê here cem Sêx, sofîyên wî serê wan jêdikin fena ya Hecî Ulucan ê. Min jê ra got ji bona vê yekê xelkê herêma me ditirsin werin te bibînin. Sêx Mehdî dilê xwe kir teng , sureta wî bû tehl û wusa got; Hecî Ulucan fena ewladê min bû, min wî gelekî hez dikir, kê ku ev îftîrayê li min dike Xwedê ji heqê wan bê. Pistî van gotinan Sêx rabû çû hesabê otelê da û tev sofîyên xwe vegerîya çû Pîran ê.
Belê di dema kalbûna xwe da Sêx êdî nimêj nedikir, wî digot; em kurd koleyê xelkêne û nimêj kirin li ser me ferz nîne, kengê me xwe ji koletîyê xelas kir wê waxtê îbadet ji bona Xwedê li ser me da dibe ferz. Ev gotinên wî di nava xelkê da nerazîbûn çêkirin û xelk ji wî dûr ket. Sêx Mehdî merivekî gelekî bi aqil û kurdperwer bû. Di wê waxtê ku min ew di zaroktîya xwe da nas kirîbû, ji min re digot; Qijo sima çira ina dawayê xwi rî wayer nivêjîyên? Lawo hûn çima ev doza xwe ra xwedî dernakevin? Dîsan gava ez di hepsa Elbîstanê da mehkûm bûm min tev mehkûmekî ji gundê Kelxesîyê di derheqa Sêx Mehdî yê da qise dikir ku apê wî lawikê jî ji mûrîdê Sêx Mehdî bûye. Navê wî lawikê jî Mehmetd Elî bû, wî digot, apê min Huseyîn rojekî ji gundê Kelxesîyê tev Sêx Mehdî diçin qezayê Pîranê. Sêx Mehdî suwarê qatirekî bûye û apê wî lawikê jî bi peyatî ketine ser rêya qezayê Pîranê. Di ser rê da ew sofî Huseyîn qertalekî li ser zinarekî da dibîne û dixwaze bi tufengê xwe berde wî qertalê bikuje. Lê dûre tê bîra wî ku gava ev tufengê berde qertalê wê qatir biceniqe û Sêx Mehdî ser qatirê bikeve erdê. Loma ev ji Sêx re dibêje; Sêx ezê tufengê berdim qertalekî li ser zinarê bikujim, tu ser qatirê da xwe pît bigre. Sêx Mehdî hêrs dibe dibêje; hero Huso eyî qertal sekerd tu, ti non pa yi kisên? Huso ev qertal çi zerare xwe gîhîstîye te ku tu wî dikujî? Sofî dibêje, li ser rê ji sed carê zêdetir wî ev gilîyên xwe ji min re bi hêrsa anî ziman. Em gelekî erd rê çûn û di serê kanîyekî da sekinîyan, Sêx Got; Huso xelk tufeng bernade qertelan nakuje, tu zerarê qertelan ji mirovan re tune, karê wan ji me ra heye. Ger heywanekî mûrdar be, qertel nava çend seatan da gostê lasê wan dixwin û tenê hestîyên wan dimînin li ser erdê da. Ev qetal tunebin bîhn dikeve nav gostê ev heywanan, meriv nikarê ji bîhna gostê wan ya xirab li van deran de bigerin, nexwesî jî ji gostê wan peyda dibe û derbazê mirovan dibe. Sêx Mehdî gotîye; Huso divê tu tufeng berdî pindê, kêçê û sipîyê ji ber ku ev him xwîna mirovan û him jî ya heywanan dimêjin. Xwedê rehma xwe lê bike, Sêx Mehdî merivekî zana, fîlozof bû her gotinê wî, her hereketa wî xwedanê wateyekî, mehnayekî bûn. Merivekî welat û kurdperwer bû!
Xwendevaên delal ev nivîsa jorîn ji bîranînên bavê min; Îsmaîlê Resulê Huseyînê Guêyînê hatine girtinê. Heyanê careka dinê di nav xêr û xwesîyê da bimînin!
Suphi Aydin