Ayri dünyalarin referandumlari: Katalonya ve Kürdistan

Son haftalarda iki önemli referandum yapildi. Katalonya Ispanya’dan, Kürdistan da (IKBY) Irak’tan self determinasyon (SD) yoluyla ayrilmak istedi.

Bu konulara asina olmayanlara bunlar iki benzer durum gibi gözükebilir. Gerçi biçimsel olarak benzerlikleri yok degil. Evet, Katalonya Ispanya’da Kürdistan da Irak’ta özerk bölge. Evet, ikisi de etnik-kültürel bakimdan ülkenin geri kalanindan farkli. Evet, ikisi de geçmiste merkezî hükümetten zulüm gördü.

Ama isin özü açisindan fevkalade farkli iki durum.

***

Ispanya bir B. Avrupa ülkesi. Dünyanin en demokratik anayasalarindan birine sahip. Özgürlügü en genis biçimde uygulayan devletlerin basinda. Katalonya da burada devlet içinde devlet haklarina sahip.

Irak bir Ortadogu ülkesi. Dünyanin en dengesiz, en kolay altüst olan ortamlarindan biri. Daha dün idi Kürtlerin, güneylerindeki Halepçe’de ve kuzeylerindeki sinir vadilerinde Bagdat’tan zehirli gaz yemeleri. Canlarini zor kurtarmalari, çeliskili bir durum yani Bush emperyalizmi sayesinde oldu.

Katalanlarin bir eli yagda bir eli balda. Ayrilmaktan tek amaçlari, Ispanya’nin azgelismis bölgelerine destek çikma zorunda kalmadan zenginliklerini tek baslarina yiyebilmek.

Bagdat’tan para gelmezse Kürdistan’da memur maaslari ödenemiyor ve su andaki durum böyle.

Katalonya’nin aksine denizle baglantisi olmadigi için Kürdistan kendisini karalara hapsetmis Iran, Suriye ve Türkiye’nin eline bakiyor. Bu ülkelerin nasil tavir takindiklarina da, Erdogan rejimine bakip pay biçin: Barzani geldigi zaman bayragini çektik, simdi ‘Bu karar açikçasi ülkemize ihanettir” deyip ipini çekiyoruz.

* * *

Sömürgelerin SD istemeleri konusunda bir tartisma yok; zaten 50’ler ile 60’lar boyunca yaklasik bütün sömürgeler bagimsiz oldu.

Ama bagimsizligini kazanmis bir devlet içinden bir halk ayrilip kendi ayri devletini kurmak isteyebilir mi? Böyle bir durum uluslararasi toplumdan destek görür mü, görmeli mi? Bu konu uluslararasi ortam ve örgütlerde çok tartismali. Simdi ayrintisina girmeyelim, ‘teritoryal süreklilik’ ve ‘etnik-kültürel bütünlük’ gibi ölçütlerden söz ediliyor.

Ama bu açidan çok daha önemli bir ölçüt var: Demokrasi. Demokrasinin geçerli oldugu devletlerden SD’yle ayrilma taleplerine uluslararasi toplum iyi gözle bakmiyor.

BM Genel Kurulu’nun 24.10.1970 tarih ve 2625 (XXV) sayili ‘BM Antlasmasi’na Uygun Olarak Devletler Arasinda Isbirligine ve Dostça Iliskilere Iliskin Uluslararasi Hukuk Ilkeleri Bildirisi’nin ‘Esit Haklar Ilkesi ve Halklarin Self-determinasyonu’ bölümü söyle diyor:

‘Asagidaki paragraflardan hiçbiri, self determinasyon ilkesine uyan ve ülkesinde yasayan tüm halki soy, inanç ve renk ayrimi yapmadan temsil eden bir yönetime sahip olan egemen ve bagimsiz devletlerin teritoryal bütünlügünü ve siyasal birligini kismen ya da tamamen ortadan kaldiracak ya da tehlikeye sokmaya izin verecek ya da bunu tesvik edecek biçimde yorumlanamaz’.

* * *

SD ilkesinin nasil yorumlanmasi gerektigini bir de, Insan Haklari Dünya Konferansi’nda kabul edilen 25.06.1993 tarih ve A/CONF. 157/24 sayili Viyana Bildirisi ve Eylem Programi’nin I. bölümünün 2. paragrafindan okuyalim:

‘BM Antlasmasi’na Uygun Olarak Devletler Arasinda Isbirligine ve Dostça Iliskilere Iliskin Uluslararasi Hukuk Ilkeleri Bildirisi uyarinca, esit haklar ve halklarin self determinasyonu ilkelerine uygun hareket eden ve sonuç olarak o toprakta yasayan tüm halki herhangi bir fark gözetmeksizin temsil eden bir hükümete sahip bulunan egemen ve bagimsiz devletlerin teritoryal bütünlügünü ya da siyasal birligini tam olarak veya kismen ortadan kaldirabilecek veya tehlikeye sokabilecek herhangi bir eyleme izin veya tesvik saglamak biçiminde yorumlanamaz.’

* * *

Bu iki örnekteki diplomasi dili agir gelebilir; Türkçeye tercümesi: Yurttaslari arasinda ayrimcilik yapmayan devlete karsi SD yoluyla ayrilma uygulanamaz.

Mefhum-i muhaliften gidelim, daha çarpici olsun: Yurttaslari arasinda ayrimcilik yapan devlete karsi SD yoluyla ayrilma uygulanabilir.

* * *

Kizim senin için yazdim, gelinim sen anla.

————————————————————-

Düzce Yerel Haber-3 Kasim 2017

Baskin Oran