Kürtler (2)
Dersim Sancagi’nin batisinda 135 köyde yasayan veAlevi Kürt/ Zaza olan Koçgirililerin 20.yüzyila kadar devletle iliskileri iyi degildi. Devlet burayi asayissiz bölge olarak kabul ediyordu. Koçgiri asiretleri milliyetçilikle tanisirken 1918’de kurulan Kürt Teali Cemiyeti ile temasa geçtiler. 1920 yili baslarinda özerklik taleplerini dillendirmeye basladilar. Hareketin basinda Alisir ve Haydar beyler vardi. Hareketin fikrî lideri ise KTC üyesi Baytar Nuri Dersimi’ydi.
1921 yili baslarinda Koçgiri civarindaki Kürtlerin talepleri arasinda özerkligin yani sira Elazig, Malatya, Sivas ve Erzincan cezaevlerindeki Kürtlerin saliverilmesi, Kürtlerin çogunlukta bulundugu illerden Türk memurlarin ve Koçgiri yöresine gönderilen birliklerin çekilmesi gibi hususlar vardi.
72 Kürt milletvekilinin Lozan’a Ankara ile birlikte olduklarinin telgrafla bildirilmesi Koçgiri baskaldirisini ateslemis oldu. 6 Mart 1921’de baslayan çatismalar siddetlenince Sakalli Nureddin Pasa komutasindaki Merkez Ordusu bölgeye gönderildi. Topal Osman’in 47. Müfrezesi de bastirmaya katildi. Isyandan sonra bölgede valilik yapan Ebubekir Hazim Bey Meclis’e sundugu raporda 132 köyün yakilip yikildigini, yüzlerce nüfusun öldürüldügünü, esya, zahire ve hayvanlarin yagmalandigini, binlerce nüfusun daglarda ve yollarda açliga ve ölüme terk edildigini belirtir. (Ayse Hür, 10 Mart 2013 tarihli Radikal Gazetesi)
Nurettin Pasa’nin sert uygulamalari Meclis’teki Koçgiri görüsmeleri sirasinda elestiri konusu yapildi. Meclis’te Kürt vekiller asil suçlunun hükümet ve ordu oldugunu, isyancilara çok sert davranildigini öne sürdüler. Vekiller arasinda siddetli tartismalar yasandi. Mustafa Kemal Nutuk’ta Meclis’in Nurettin Pasa’nin görevden alinmasina ve yargilanmasina karar verdigini ancak kendisinin Fevzi Çakmak ile görüstügünü, Nurettin Pasa’yi Meclis’te savundugunu ve agir bir isleme maruz kalmaktan kurtardigini, sekiz ay sonra da Birinci Ordu Komutanligi’na getirildigini belirtecekti.
Mustafa Kemal’in Meclis’teki Kürt milletvekilleriyle anlasmazligi, sonraki dönemlerde bu milletvekillerinin tasfiyesi sonucunu verdi. Nitekim Meclis’te ‘Arkadaslar ben Kürdüm, Kürd oglu Kürdüm. Fakat Türkiye’nin tealisini (yükselmesini), Türkiye’nin serefini, Türkiye’nin terakkisini (gelismesini) temin eden Kürtlerdenim,’ diyen Bitlis vekili Yusuf Ziya Bey ikinci dönem Meclis’e giremeyecekti. O da daha sonra Seyh Sait Isyani’ni baslatacak olan Azadi Cemiyeti’nin kuruculari arasinda yer alacakti. 13 Subat 1925 tarihli Seyh Sait Isyani ise, Cumhuriyet’in Kürt paranoyasinin temelini olusturacak travmanin adiydi.
Seyh Sait Isyani sirasinda önemli bir rol oynayacak Azadi Cemiyeti’nin üyelerinin büyük kismi orduyu terk etmis Kürt subaylardan olusmaktaydi. Diyarbakir’daki Yedinci Ordu’nun subay ve askerlerinin en az yüzde 50’si Kürt’tü. Türk subaylarinin da bir bölümü Kürt hareketine sempati duymaktaydi. Azadi’nin Seyh Sait Isyani’na giden yolda Kürtlerin yakinmalarina neden olarak gördükleri hususlardan bazilari sunlardi: 1)Azinliklara iliskin çikarilan yeni bir kanun süphe yaratmisti. Türklerin Kürtleri Bati Türkiye’ye dagitarak, onlarin yerine Türkleri doguya yerlestireceklerinden korkulmustu. 2) Kürt dilinin okul ve mahkemelerde kullanimi kisitlanmisti. 3) Önceleri cografi bir terim olarak kullanilan ‘Kürdistan’ kelimesi tüm cografya kitaplarindan kaldirilmisti. 4) Kürdistan’daki tüm yüksek hükümet görevlileri Türk’tüler. Sadece daha asagidaki kademelere dikkatlice seçilmis Kürtler ataniyordu. 5) Ödenen vergilere oranla hükümetten yeterli hizmet alinmiyordu. 6) 1923’teki Büyük Millet Meclisi seçimlerine hükümet müdahale etmisti. 7)Hükümet sürekli olarak bir asireti digerine karsi kullanma politikasi izliyordu. 8) Orduda Kürtlerin kademe ve mevkileri Türklerle esit degildi ve Kürtler genellikle zor ve istenmeyen islere gönderiliyorlardi. 9) Türk hükümeti Alman sermayesinin yardimiyla Kürtlerin yeralti zenginliklerini sömürmeye girismisti. 10) Türk ve Kürtleri birbirine baglayan en son bag olan halifelik kaldirilmisti.
Barisi saglikli ve kalici bir sekilde insa edeceksek, nerelerden bu noktalara geldigimizi bilmemizde fayda var. Devam edecegim.
—————————————
Taraf-14 Mart
Ümit KARDAS